Onlangs mocht ik bij de podcast Verhalen van Limburg van Kris Förster en Jody Martens vertellen over het taalkundige bewijs voor een vikingkamp bij Hasselt. Een mooie gelegenheid om het belang van de naamkunde in het zonnetje te zetten én zelf nog eens in één van de meest interessante episodes uit de geschiedenis van de Lage Landen te duiken. Eigenlijk wil ik al geruime tijd iets schrijven over de Vikingen aan de Nederlandse kust: meer precies over het vraagstuk van een mogelijk Deense invloed op de middeleeuws-Hollandse heervaart. Wat dat is, leest u in deze korte blogpost.

De middeleeuwse heervaart, zeg maar gerust een soort van militaire dienstplicht, werkte als volgt: in de middeleeuwse Lage Landen konden in principe alle edelen en vrijgeboren mannen te wapen worden geroepen om te vechten voor hun landsheer. In het geval van oorlog moest je dan naar de wapenschouw komen met een schild, zwaard of speer. In Holland en West-Friesland bestond van oudsher een ander systeem voor deze middeleeuwse dienstplicht: ieder ambacht of district moest roeiers sturen voor het bemannen van de oorlogsschepen van de graaf, zogeheten riemen voor de heerkoggen. 

In totaal leverde dat zo’n 1600 extra manschappen voor een veldtocht op. In de late middeleeuwen werden deze ‘reservisten avant-la-lettre’ steeds minder belangrijk omdat de oorlogvoering meer een zaak voor huursoldaten werd. Toch was in het graafschap Holland de institutie van de heervaart-ter-zee nog een lang leven beschoren, al was het krijgshaftige tintje er wel van af: in de late middeleeuwen veranderden de riemen in een fiscale verdeelsleutel voor de heerlijke belastingen en in de 17de eeuw werden de riemen voornamelijk gebruikt om de onderhoudskosten voor het schoonhouden van de Haagse hofvijver en de singelgracht over de belastingplichtige huishoudens te verdelen.

Maar wat heeft dit met de Vikingen te maken? Hier komt de taalkunde om de hoek kijken; in Zeeland, dat ook bij het graafschap Holland hoorde, bestond in de middeleeuwen namelijk een soortgelijk systeem voor een dienstplicht-ter-zee, maar waar deze feodale legerdienst in Holland een riem of riemtal werd genoemd, heette die in Zeeland een hevene. Dit Middelnederlandse woord is erg interessant. Het lijkt namelijk ontzettend veel op het Ouddeense woord hafna dat in 13de-eeuws Denemarken ook een hoeveelheid roeiers voor een oorlogsschip aanduidde én gebruikt werd als verdeelsleutel voor de belastingen. Dit kan eigenlijk geen toeval zijn.

Zou het misschien kunnen dat de dienstplicht in heerkoggen uit de vikingtijd stamt en door de Denen bij ons is geïntroduceerd? Voordat het graafschap werd opgericht, maakte Zeeland, Holland en West-Friesland namelijk kort deel uit van een Deens koninkrijkje (ca. 845-885). Het is geen vreemde gedachte dat de Hollandse graven de oude dienstplicht van de vorige heersers hebben voortgezet. Uit historisch onderzoek blijkt trouwens dat de bewoners van de Noordzeekust dikwijls mee hebben gedaan aan de Vikingtochten (IJssennagger 2013).

De theorie dat de heervaart-ter-zee Deense wortels zou hebben, is afkomstig van de bekende geleerde Izaak Hendrik Gosses (1926), maar heeft sindsdien wel weerwoord gekregen van historici zoals Kees Dekker (1971) en Dirk Blok (1979). Zij brachten hier tegenin dat het Zeeuwse woord hevene ook afgeleid kan zijn van het Middelnederlandse werkwoord hevenen ‘belasting heffen’. Ik vind dat tegenargument niet erg overtuigend; het negeert de terminologische parallel tussen het Scandinavisch en het Middelnederlands en het middeleeuwse woord hevenen komt alleen voor in verwijzing naar deze specifiek Zeeuwse belastingplicht (Fruin 1902). 

Kortom, het is een kwestie waarover nog niet het laatste woord is gezegd. Misschien dat ik ooit nog eens tijd vind om het verhaal wetenschappelijk dicht te timmeren, want er zit volgens mij wel taalkundig potentieel in het idee van Gosses. Daar komt bij dat de 9de eeuw een tijdvak is waar eigenlijk te weinig mee wordt gedaan in de Nederlandse geschiedschrijving. En zou het niet ontzettend gaaf zijn als er een klein stukje Vikingtaal in de historische administratie van ons kikkerlandje bewaard was gebleven?

Bibliografie

Dekker, C. (1971). Zuid-Beveland. De historische geografie en de instellingen van een Zeeuws eiland in de middeleeuwen. Assen.

Fruin, R. (1902). “Over eenige oude rechtstermen en andere Middelnederlandsche woorden.” Verspreide geschriften. Deel 6. Studiën over staats- en rechtsgeschiedenis. 385-439.

IJssennagger, N. L. (2013). Between Frankish and Viking: Frisia and Frisians in the Viking Age. Viking and Medieval Scandinavia, 9, 69–98.

Jansen, H.P.H. & Hoppenbrouwers, Peter. (1979). “Heervaart in Holland.” Bijdragen en Mededelingen betreffende de Geschiedenis der Nederlanden 94, 1-26.